Silicon for Drought Stress: पावसाचा खंड, पिकांचा ताण आणि सिलिकॉनची भूमिका
Silicon for Drought Stress: पावसाचा खंड, पिकांचा ताण आणि सिलिकॉनची भूमिका
सध्याची परिस्थिती आणि पिकांवर होणारा परिणाम
खरीप हंगामात पावसाने मोठा खंड दिला की जमिनीतील पाणी कमी होते. हलक्या जमिनीत पाणी टिकत नसल्याने पिके लगेच वाळू लागतात. काळ्या जमिनीत पाणी धरून ठेवण्याची ताकद जास्त असली, तरी पाऊस जास्त दिवस लांबला की तेथेही पिकांवर पाण्याचा ताण येतो. यामुळे पिकाची मुळे आणि पाने दोन्ही कमकुवत होतात.
पाण्याचा ताण म्हणजे नेमके काय?
जमिनीतील पाणी कमी झाले की मुळांना पाणी शोषता येत नाही. पाणी न मिळाल्याने पाने सुकतात आणि पीक स्वतःतील पाणी वाचवण्यासाठी पानांवरील बारीक छिद्रे (रंध्रे) बंद करते. पण ही छिद्रे बंद झाल्यामुळे पिकाला हवा आणि अन्न मिळणे बंद होते, प्रकाशसंश्लेषण मंदावते आणि पिकाची वाढ पूर्णपणे थांबते.
पाण्याच्या ताणामुळे झाडात होणारे नुकसान
पाणी कमी पडले की वनस्पतीमध्ये विषारी घटक (ऑक्सिडेटिव्ह ताण) तयार होतात. हे घटक झाडाच्या पेशी आणि पानांतील हिरवेपणा (हरितद्रव्य) खराब करतात. यामुळे पिका समोर दोन मोठी संकटे असतात—एक तर पाण्याची कमतरता आणि दुसरे पेशींचे होणारे नुकसान.
पाण्याचा ताण आणि कीड-रोग
पाण्याच्या ताणामुळे पीक आतून अशक्त आणि कमकुवत होते. अशा वेळी कीड, बुरशी आणि रोगांचा प्रादुर्भाव पिकावर खूप वेगाने होतो.
सिलिकॉन : फक्त ताकद देणारा घटक नाही
सिलिकॉन केवळ पिकाला उभे राहण्याची ताकद देत नाही, तर ताणाच्या काळात पिकाला वाचवण्याचे मोठे काम करतो:
- मुळांना पाणी शोषण्यास मदत करतो.
- पानांतील पाण्याचे बाष्पीभवन रोखतो.
- पिकाचा हिरवेपणा टिकवून अन्न तयार करण्याची प्रक्रिया सुरू ठेवतो.
ऑर्थोसिलिसिक ॲसिड म्हणजे काय?
जमिनीत सिलिकॉन असतो, पण तो पिकाला थेट घेता येत नाही. पिकाला सहज उपलब्ध होणारे सिलिकॉनचे स्वरूप म्हणजे ऑर्थोसिलिसिक ॲसिड (H₄SiO₄). हे पाण्यात विरघळणाऱ्या स्वरूपात असल्याने पीक ते मुळांद्वारे लगेच शोषून घेऊ शकते.
सिलिकॉन झाडात कसा काम करतो?
मुळांनी शोषलेला सिलिकॉन पाण्याच्या प्रवाहाबरोबर पानांपर्यंत पोहोचतो. पण हे घडण्यासाठी मुळांच्या भागात थोडा तरी ओलावा असणे गरजेचे आहे. पूर्ण वाळलेल्या जमिनीत सिलिकॉन काम करत नाही.
सिलिकॉन मुळांना कशी मदत करतो?
सिलिकॉन मुळांमधील पाण्याचे वहन करणाऱ्या सूक्ष्म नलिकांना (अक्वापोरिन) सक्रिय करतो. यामुळे उपलब्ध असलेले पाणी मुळे वेगाने शोषून पानांपर्यंत पोहोचवतात.
पाण्याचा अपव्यय रोखणे
सिलिकॉन पानांवरील सूक्ष्म छिद्रांचे नियंत्रण करतो. त्यामुळे झाडातील पाणी विनाकारण उडून जात नाही आणि पिकाचे अन्न बनवणेही चालू राहते.
पानांमध्ये पाणी टिकवून ठेवणे
पाण्याचा ताण आल्यावर सिलिकॉन पिकाच्या पेशींमध्ये पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढवतो. यामुळे कडक उन्हातही पीक सहजासहजी कोमेजत नाही.
प्रकाशसंश्लेषण (अन्न निर्मिती) टिकवणे
सिलिकॉन थेट खत नसले तरी ते ताणाच्या काळात पानांतील हिरवेपणा जतन करते, ज्यामुळे पीक आपले अन्न स्वतः तयार करू शकते.
रोगांशी लढण्याची ताकद
सिलिकॉन झाडाच्या नैसर्गिक संरक्षण यंत्रणेला मजबूत करतो. त्यामुळे पाण्याचा ताण असताना पेशींचे होणारे नुकसान टळते.
सिलिकॉन म्हणजे अँटीऑक्सिडंट आहे का?
नाही, सिलिकॉन स्वतः कोणताही औषधी घटक नाही; पण तो झाडाच्या स्वतःच्या रोगांशी लढण्याच्या ताकदीला मोठी चालना देतो.
पिकाची कातडी (पेशीभित्ती) मजबूत करणे
सिलिकॉन पानांच्या आणि खोडाच्या पेशींमध्ये जमा होऊन पिकालाण मजबूत करतो. यामुळे पानांतील पाण्याचा ऱ्हास थांबतो आणि कीड-बुरशीला पिकात शिरकाव करणे कठीण जाते.
सोयाबीन पिकात वापर
सोयाबीनला फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या काळात पाण्याचा ताण बसल्यास उत्पादनात मोठी घट येते. अशा वेळी चांगल्या ऑर्थोसिलिसिक आम्लाची फवारणी फायदेशीर ठरते. फवारणी नेहमी सकाळी किंवा संध्याकाळीच करावी, कडक उन्हात करू नये.
आले आणि हळद पिकात ठिबकद्वारे वापर
आले आणि हळदीच्या कंदांच्या वाढीसाठी मुळे सजीव राहणे गरजेचे असते. ठिबकद्वारे ऑर्थोसिलिसिक आम्ल दिल्यास मुळांची कार्यक्षमता वाढते. बाजारातील औषधांनुसार त्याचा योग्य डोस ठरवूनच वापरावा. सिलिकॉन देण्यापूर्वी जमिनीत वाफसा किंवा थोडा ओलावा असणे अत्यंत आवश्यक आहे. पूर्ण कोरड्या जमिनीत याचा वापर करू नये.
सिलिकॉन आणि पोटॅश (पोटॅशियम)
पोटॅश पिकातील पाण्याचे संतुलन राखते. सिलिकॉन आणि पोटॅश एकत्र वापरल्यास पिकाची दुष्काळ सहन करण्याची ताकद दुप्पट होते.
मात्रा (डोस) ठरवताना काळजी घ्या
बाजारात मिळणाऱ्या वेगवेगळ्या औषधांमध्ये सिलिकॉनचे प्रमाण वेगळे असते. त्यामुळे पिकाची अवस्था आणि ताण पाहूनच तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने डोस ठरवावा.
सिलिकॉन हा पाण्याचा पर्याय नाही!
सर्वात महत्त्वाचे: सिलिकॉन दिल्याने पिकाची पाण्याची गरज संपत नाही. सिलिकॉन दुष्काळ दूर करत नाही, तर आहे त्या कमी पाण्यात पिकाला जगवून ठेवायला मदत करतो. पाणी देणे हीच पहिली गरज आहे.
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा सल्ला
- आधी शेतातील ओलावा आणि मुळांची स्थिती तपासा.
- सोयाबीनमध्ये फवारणी तर आले-हळदीत ठिबकचा वापर करा.
- उन्हाच्या वेळी फवारणी टाळा.
- पाण्याचा ताण असताना योग्य खतांसोबत सिलिकॉनचा पूरक म्हणून वापर करा.
निष्कर्ष
पावसाच्या खंडात सिलिकॉनला “पाण्याचा पर्याय” समजू नका. सिलिकॉन म्हणजे कमी पाण्यात पिकाला तग धरून ठेवण्यासाठी आणि ताण सहन करण्यासाठी दिलेला एक मजबूत पाठबळ आहे.
हे सुध्धा वाचा…
मायकोरायझा म्हणजे काय? पिकांसाठी निसर्गाने दिलेला ‘सुपरफ्रेंड’
https://krushigyan.com/mycorrhiza-natures-superfriend-for-crops/
आधुनिक शेती विषयक माहितीसाठी आमच्या फेसबुक ग्रुपला जॉईन होण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा
